Deildarfasar fyrir almyrkva: það sem þú sérð á himninum

Deildarfasar fyrir almyrkva: það sem þú sérð á himninum

Fyrsta merkið er lítið og auðvelt að missa af því: örmjór biti virðist tekinn úr jaðri Sólarinnar. Næstu klukkustundina færist tunglið lengra inn yfir sólskífuna, sigðin mjókkar og dagsbirtan tekur smám saman á sig framandi blæ. Ef þú ert innan brautar almyrkvans endar þessi rólega framvinda með einhverjum stórkostlegustu sekúndum sem sjást á himninum. Utan brautarinnar snýr tunglið hins vegar við án þess að Sólin hverfi alveg.

Það er þess vegna sem staðsetningin skiptir öllu. Áður en þú skipuleggur athugun skaltu finna staðinn þinn á 3D-korti Helioclipse og kanna hvort þar verði almyrkvi eða aðeins deildarmyrkvi, hvenær fyrsti snertitími verður og hversu hátt Sólin stendur. Sama sólmyrkvanum getur fylgt almyrkvi á mjórri braut en mjög djúpur eða vægur deildarmyrkvi hundruð kílómetra frá henni.

Það sem er í raun að gerast

Tunglið gefur ekki frá sér skugga sem við sjáum á sólskífunni. Það færist einfaldlega milli okkar og Sólarinnar og hylur sífellt stærri hluta af björtu yfirborði hennar. Vegna þess að Sólin er um 400 sinnum breiðari en tunglið en jafnframt um 400 sinnum fjær virðast hnöttarnir tveir næstum jafnstórir á himninum.

Deildarfasinn hefst við fyrstu snertingu, þegar jaðar tunglsins virðist rétt snerta jaðar Sólarinnar. Tunglið sjálft sést ekki sem upplýstur hnöttur; í gegnum öruggan sólarskoðara birtist það sem dökk og skörp skuggamynd sem færist yfir sólskífuna. Fyrsti „bitinn“ stækkar síðan jafnt og þétt.

Á myndum og í töflum birtast oft tvær ólíkar tölur. Myrkvastig lýsir því hve stór hluti af þvermáli Sólarinnar er hulinn, en myrkvun segir til um hve stór hluti af flatarmáli sólskífunnar hverfur. Tölurnar eru því ekki jafngildar. Í Reykjavík 10. júní 2021 huldi tunglið til dæmis um 69% af þvermáli Sólarinnar en myrkvunin var um 61%, samkvæmt Veðurstofu Íslands.

Fyrsti bitinn og sigðlaga Sólin

Við upphaf myrkvans breytist dagsbirtan svo lítið að umhverfið virðist venjulegt. Horfðu í stuttan tíma í gegnum vottaðan sólarskoðara, snúðu þér síðan frá Sólinni og athugaðu aftur eftir nokkrar mínútur. Þannig verður hreyfing tunglsins augljós án þess að þú þurfir að stara samfellt.

Ef stórir sólblettir eru sýnilegir þann dag getur jaðar tunglsins smám saman hulið þá. Slík athugun krefst öruggs sólarskoðara eða rétt síaðs sólarsjónauka; aldrei má nota venjulegan sjónauka eða handsjónauka án sérhæfðrar síu framan á ljósopinu.

Auðveldasta óbeina leiðin til að sjá lögunina er gatasjá. Stattu með bakið í Sólina, láttu ljósið fara í gegnum lítið gat og varpast á hvítt spjald eða jörðina. Þú horfir á myndina á yfirborðinu — aldrei í gegnum gatið að Sólinni. Eldhússigti, götótt skeið eða bilin milli krosslagðra fingra geta búið til heila röð af litlum sólarsigðum.

Sama fyrirbæri birtist sjálfkrafa undir laufmiklum trjám. Bilin milli laufanna virka sem hundruð einfaldra gatasjáa og varpa sigðlaga sólmyndum á gangstétt, vegg eða gras. Þetta er sérstaklega skemmtileg athugun með börnum: tréð virðist skyndilega hafa breytt hverjum ljósbletti í smámynd af myrkvanum.

Birtan breytist seinna en þú býst við

Mannlegt auga aðlagast breytingum í birtu mjög vel. Sjáöldrin víkka og heilinn leiðréttir skynjunina, þannig að töluverður hluti Sólarinnar getur verið hulinn áður en þér finnst dagurinn greinilega dimmari. Vægur deildarmyrkvi líkist því ekki sólsetri og fólk sem veit ekki af honum getur auðveldlega gengið í gegnum allan atburðinn án þess að taka eftir neinu.

Þegar aðeins mjó sólarsigð er eftir verða breytingarnar skýrari. Skuggar geta orðið óvenju skarpir í eina átt vegna þess að ljósgjafinn er ekki lengur kringlótt skífa heldur mjó sigð. Litir og húðlitir geta virst kaldari eða daufari og hitastig getur lækkað þegar minni sólarorka nær til jarðar. Hve mikil lækkunin verður ræðst þó af skýjahulu, vindi, yfirborði og lengd myrkvans.

Fuglar, skordýr og önnur dýr geta brugðist við minnkandi birtu, en hegðunin er ekki áreiðanleg klukka. Sum dýr þagna eða haga sér eins og kvöld sé að ganga í garð; önnur virðast ekki taka eftir neinu. Fylgstu með umhverfinu, en ekki búast við sömu viðbrögðum á öllum stöðum.

Jafnvel þegar um 99% sólskífunnar eru hulin er eftirstandandi sólarsigð enn afar björt. Djúpur deildarmyrkvi er því ekki „næstum öruggur“ almyrkvi. Það er enn óöruggt að horfa beint á Sólina án viðeigandi varnar.

Síðustu mínúturnar fyrir almyrkva

Þessi lýsing á aðeins við ef þú ert innan brautar almyrkvans. Þar verður breytingin mjög hröð á síðustu 10–15 mínútunum. Birtan fellur, skuggarnir harðna og himinninn verður dekkri í þeirri átt sem skuggi tunglsins nálgast. Á víðáttumiklu svæði eða frá hæð getur skugginn stundum virst færast yfir landslagið.

Einni eða tveimur mínútum fyrir almyrkva geta dauf ljós- og skuggabönd liðið yfir hvítan vegg, bíl eða lak. Þessi skuggabönd verða til þegar ljós frá örmjórri sólarsigð brotnar og sveigist í ókyrru lofti lofthjúpsins. Þau eru óregluleg og sjást ekki í öllum myrkvum, svo best er að velja ljósan flöt fyrirfram frekar en að leita að þeim í síðustu sekúndunum.

Rétt fyrir almyrkva brýtur ósléttur jaðar tunglsins sólarsigðina upp í örfáa bjarta punkta. Sólarljósið skín þá um dali milli fjalla á tunglinu og myndar svonefndar Baily-perlur. Þegar einn síðasti ljósbletturinn stendur eftir við hlið daufari sólkórónunnar verður til ásýnd sem kölluð er demantshringurinn.

Haltu sólmyrkvagleraugunum á meðan einhver hluti af björtu yfirborði Sólarinnar sést. Ekki reyna að giska út frá klukkunni einni. Fylgdu staðbundnum tímum, fáðu leiðsögn reyndra umsjónarmanna ef þú ert á skipulögðum viðburði og kynntu þér hvenær gleraugun eiga að vera á eða fara af áður en dagurinn rennur upp.

Hvað merkir almyrkvi — og hvað merkir hann ekki?

Almyrkvi verður aðeins þegar tunglið hylur allt bjart yfirborð Sólarinnar frá ákveðnum athugunarstað. Þá hverfur síðasti ljósbletturinn, myrkur skellur á og hvíta sólkórónan verður sýnileg umhverfis svarta skífu tunglsins. Aðeins á þessari stuttu almyrkvastund, innan réttrar brautar, má horfa beint á myrkvann án sólarskoðara.

Um leið og fyrsti bjarti punkturinn birtist aftur þarf að setja sólmyrkvagleraugun á. Eftir það þróast deildarfasinn í öfugri röð: sigðin breikkar, smámyndir hennar birtast aftur undir trjám og hitastig og dagsbirta færast smám saman í fyrra horf.

Utan almyrkvabrautar hverfur Sólin aldrei alveg. Þar er engin örugg stund án síu, jafnvel þótt staðurinn sé aðeins örfáum kílómetrum utan brautarinnar og nær öll sólskífan sé hulin. Sama gildir um hringmyrkva: bjartur hringur Sólarinnar stendur þá eftir og krefst augnverndar allan tímann.

Sólmyrkvi er heldur ekki tunglmyrkvi. Hinn 3. mars 2026 verður almyrkvi á tungli, oft kallaður „blóðmáni“ vegna rauðleits litar tunglsins í skugga jarðar. Þá er fullkomlega öruggt að horfa á tunglið án síu. Það er annað fyrirbæri en sólmyrkvinn 12. ágúst sama ár og sýnileikinn þarf að kanna sérstaklega fyrir hvern stað.

Hugtakið „fasar“ hér vísar eingöngu til stiga sólmyrkvans. Það tengist ekki einstökum þáttum sjónvarpsseríunnar You eða upplýsingum um hvar sú sería er sýnd.

Ísland 12. ágúst 2026: sömu fasar, ólík niðurstaða

Miðvikudaginn 12. ágúst 2026 gengur braut almyrkvans yfir vestanvert Ísland síðdegis. Samkvæmt upplýsingum Veðurstofu Íslands verður almyrkvi í Reykjavík í um eina mínútu, en við Bjargtanga getur hann varað í um 2 mínútur og 13 sekúndur. Úti á Breiðafjarðarmiðum, nær miðju brautarinnar, er áætlað hámark um 2 mínútur og 18 sekúndur.

Atburðurinn verður um klukkan 17:45 að íslenskum staðartíma, sem er jafnframt UTC þar sem Ísland notar ekki sumartíma. Nákvæmir snertitímar, hæð Sólar og lengd almyrkvans breytast þó eftir staðsetningu. Nokkurra kílómetra færsla getur skipt máli nær jaðri brautarinnar, svo flettu upp nákvæmum athugunarstað fremur en að reiða þig á eina tímasetningu fyrir heilt landsvæði.

Fyrir fólk í Reykjavík verður framvindan löng miðað við sjálfa almyrkvastundina: fyrst sést tunglið taka smáan bita úr Sólinni, síðan dýpkar deildarfasinn í meira en klukkustund áður en um ein mínúta af almyrkva tekur við. Við Bjargtanga fæst meira en tvöfaldur almyrkvatími, en aðgengi, vindur, skýjahula og takmarkaðir vegir verða jafnframt raunverulegir þættir í skipulagningunni.

Austan við almyrkvabrautina verður aðeins deildarmyrkvi. Þar getur himinninn orðið undarlega daufur og sólarsigðin mjög mjó, en sólkórónan birtist ekki og gleraugun fara aldrei af. Kannaðu því fyrst hvort staðurinn sé innan eða utan almyrkvans og síðan hversu langt hann er frá miðlínu brautarinnar. Skipulagsleiðarvísir okkar fyrir 12. ágúst 2026 fer nánar yfir daginn.

Örugg leið til að sjá deildarmyrkva

Til að horfa beint á deildarmyrkva þarftu sólmyrkvagleraugu eða handskoðara sem uppfyllir ISO 12312-2. Venjuleg sólgleraugu, jafnvel mjög dökk, hleypa allt of miklu ljósi í gegn. Skoðaðu sólmyrkvagleraugun fyrir notkun og fargaðu þeim ef sían er rispuð, rifin, götótt eða farin að losna úr umgjörðinni.

Settu gleraugun á áður en þú lítur upp. Horfðu stutt, snúðu þér frá Sólinni og taktu þau síðan af. Börn þurfa leiðsögn fullorðinna og gleraugun verða að sitja þannig að beint sólarljós komist ekki inn með hliðunum. Fjölskylda eða bekkur getur deilt nokkrum skoðurum, því fasarnir þróast nógu hægt til að allir geti litið við á nokkurra mínútna fresti.

Sólmyrkvagleraugu eru ekki sía fyrir handsjónauka, myndavél eða stjörnusjónauka. Slík tæki safna og magna sólarljósið; rétt sólarsía þarf að vera tryggilega fest framan á ljósop tækisins. Leitaðu sérfræðiráðgjafar áður en þú beinir sjóntæki að Sólinni.

Ef þú vilt undirbúa fjölskyldu, vini eða skóla skaltu ákveða athugunarstaðinn snemma, æfa notkun gatasjár og útvega ISO 12312-2 sólmyrkvagleraugu með góðum fyrirvara. Þá getur hópurinn einbeitt sér að litlu breytingunum — sigðunum undir trjánum, skörpum skuggum og hraðri birtubreytingu — í stað þess að leita að búnaði á síðustu stundu.

Algengar spurningar

Hvernig get ég séð deildar sólmyrkva án þess að horfa beint á Sólina?

Notaðu vottaðan sólarskoðara í stuttan tíma og skoðaðu síðan breytinguna aftur eftir nokkrar mínútur. Þú getur einnig notað gatasjá og horft á myndina sem varpast á hvítt spjald eða jörðina, aldrei í gegnum gatið að Sólinni.

Hvað merkir það þegar sagt er að almyrkvi verði á ákveðnum stað?

Almyrkvi verður aðeins innan mjórrar brautar þar sem Sólin hverfur alveg bak við tunglið. Utan þeirrar brautar sést deildarmyrkvi, þar sem tunglið hylur aðeins hluta sólskífunnar og snýr síðan aftur frá henni.

Hver er öruggasta leiðin til að fylgjast með því þegar tunglið hylur Sólina að hluta?

Öruggast er að nota vottaðan sólarskoðara eða gatasjá sem varpar sólmynd á yfirborð. Venjulegan sjónauka eða handsjónauka má aldrei nota án sérhæfðrar síu framan á ljósopinu.

Hvað þarf ég að athuga áður en ég ákveð hvar ég fylgist með myrkvanum?

Athugaðu hvort staðurinn þinn sé innan brautar almyrkvans eða hvort þar sjáist aðeins deildarmyrkvi, auk tíma fyrstu snertingar og hæðar Sólar á himni. Útdrátturinn gefur ekki upplýsingar um veðurhorfur, en staðsetning ræður því hversu mikill myrkvinn verður sýnilegur.

Hvaða algengu mistök ætti ég að forðast við fyrstu athugun á sólmyrkva?

Ekki stara samfellt á Sólina og ekki horfa í gegnum gat á Sólina; við gatasjá á að horfa eingöngu á myndina sem fellur á yfirborð. Ekki gera ráð fyrir að almyrkvi sjáist alls staðar, því jafnvel skammt frá braut hans getur aðeins sést deildarmyrkvi.

Næstu skref á vefnum

• Finndu nákvæman stað á 3D-korti Helioclipse og athugaðu hvort þar verði almyrkvi eða deildarmyrkvi, ásamt staðbundnum tímum og lengd.
• Lestu nánar um ISO 12312-2 og hvað staðallinn segir um sólarskoðara.
• Útvegaðu vottuð sólmyrkvagleraugu frá Helioclipse fyrir hópinn áður en eftirspurn eykst.

Heimildir og nánari lesning

• Sólmyrkvar á Íslandi – yfirlit um ritaðar samtímaheimildir — skýrsla Veðurstofu Íslands.
• Deildarmyrkvi á sólu á Íslandi 10. júní — Veðurstofa Íslands um myrkvun, staðbundinn mun og almyrkvann 2026.
• Sólmyrkvi 11. ágúst 2018 — íslensk skýring á deildar-, hring- og almyrkva.
• Leiðsögn NASA um það sem búast má við í sólmyrkva — fasar, birtubreytingar, skuggar og fyrirbæri nærri almyrkva.
• Skref fyrir skref í gegnum sólmyrkva — Astronomy um sjónræna framvindu og undirbúning.
• Örugg skoðun sólmyrkva — leiðbeiningar American Astronomical Society um beint og óbeint áhorf.
• Um ISO 12312-2 staðalinn fyrir sólarskoðara — ítarleg skýring AAS á gildissviði, ljósgleypni og merkingum.
• Gatasjár og óbein vörpun sólmyndar — AAS um örugga óbeina skoðun.
• Öryggi við skoðun sólmyrkva — NASA um sólmyrkvagleraugu, gatasjár og síur fyrir sjóntæki.
• Hvernig og hvers vegna sólmyrkvar verða — AAS um afstöðu Sólar, tungls og jarðar.