Sama kvöld, annar þáttur: himinninn eftir að sólmyrkvanum lýkur

Sama kvöld, annar þáttur: himinninn eftir að sólmyrkvanum lýkur

Þegar almyrkvanum lýkur 12. ágúst 2026 verður auðvelt að halda að sýning dagsins sé búin. Hún er það ekki. Bjarti sólflöturinn birtist aftur, hlutafasinn heldur áfram og nokkrum klukkustundum síðar tekur við allt önnur tegund himinvöktunar: Venus lágt yfir sjóndeildarhring, Satúrnus síðar um nóttina og Perseítar sem geta brugðið ljósrákum yfir himininn.

En þetta verður ekki samfelld stjörnusýning frá almyrkva til miðnættis. Á Íslandi líða nokkrar klukkustundir frá lokum sólmyrkvans þar til rökkrið dýpkar, og um miðjan ágúst verður aldrei fullkomlega dimmt að stjarnfræðilegum skilningi. Góða áætlunin er því ekki að vaka linnulaust. Hún er að ljúka sólarskoðuninni örugglega, borða, hvílast, kanna veðrið og velja síðan þau fyrirbæri sem raunhæft er að sjá.

Byrjið á að staðfesta aðstæður fyrir nákvæman stað á þrívíða sólmyrkvakorti Helioclipse. Nokkurra tuga kílómetra munur getur breytt lengd almyrkvans, en staðsetningin ræður líka því hvar frjáls sjóndeildarhringur, ský og ljós frá byggð hafa áhrif á seinni þátt kvöldsins.

Sólmyrkvanum lýkur ekki þegar almyrkvanum lýkur

Í Reykjavík hefst hlutafasinn samkvæmt tímatöflu NASA klukkan 16:47 að staðartíma. Almyrkvinn stendur þar frá um 17:48 til 17:49 og hlutafasanum lýkur ekki fyrr en um 18:47. Það er því næstum klukkustund af sólmyrkva eftir að fyrstu björtu sólargeislarnir birtast handan tunglrandarinnar.

Á höfuðborgarsvæðinu varir almyrkvinn í rúma mínútu samkvæmt Háskóla Íslands, en við Látrabjarg nær hann því að verða næstum tvöfalt lengri. Vestanvert landið liggur innan almyrkvaslóðarinnar; annars staðar á Íslandi er myrkvinn aðeins að hluta. Utan almyrkvaslóðarinnar kemur aldrei öruggt augnablik til að horfa óvarið á sólina.

Setjið því sólmyrkvagleraugun strax aftur upp þegar bjarti sólflöturinn byrjar að sjást. Haldið þeim tiltækum þar til sólskífan er annaðhvort alveg komin undan tunglinu eða sólin sest. Leiðarvísir okkar um fasa sólmyrkvans skýrir nákvæmlega hvenær má taka gleraugun af innan almyrkvaslóðarinnar og hvers vegna sú regla gildir aldrei í hreinum deildarmyrkva.

Þetta er einnig góður tími til að telja saman hópinn, ganga frá myndavélum og festa lauslegan búnað áður en farið er af áhorfsstað. Stærsta hættan eftir langan myrkvadag er ekki næturhiminninn heldur þreyta, umferð, vindur og óvarin brún eða fjara sem var auðrötuð í dagsbirtu en verður síður augljós í rökkrinu.

Milli almyrkva og nætur er löng rökkurbið

Myrkrið í almyrkvanum er ekki venjuleg nótt. Tunglið lokar skyndilega fyrir bjarta sólflötinn, en himininn verður samt bjartari nálægt sjóndeildarhringnum. Þegar almyrkvanum lýkur snýr dagsbirtan aftur á nokkrum sekúndum. Síðan fylgir venjulegur síðdegis- og kvöldhiminn þar til sólin sest mun síðar.

Rökkri er skipt í þrjú stig eftir því hversu langt sólin er komin undir sjóndeildarhring. Borgaralegt rökkur nær þar til sólmiðjan er 6 gráður undir sjóndeildarhring, sjómannarökkur frá 6 til 12 gráðum og stjarnfræðilegt rökkur frá 12 til 18 gráðum. Fyrst þegar sólin er komin meira en 18 gráður niður telst stjarnfræðileg nótt hafin.

Í Reykjavík fer sólin aðeins um 11 gráður undir sjóndeildarhringinn við lægstu stöðu þessa ágústkvölds. Þar verður því sjómannarökkur en engin full stjarnfræðileg nótt. Enn norðar og vestar, til dæmis á Vestfjörðum, helst himininn heldur bjartari. Nákvæm birtuskilyrði ráðast þó einnig af skýjum, loftmóðu, snjó eða sjó við sjóndeildarhring og ljósmengun frá byggð.

Þetta skiptir máli þegar fólk spyr hvaða reikistjarna sjáist fyrst eftir sólsetur. Kvöldið 12. ágúst er svarið Venus — en frá Íslandi verður hún lágt á himni og glugginn getur orðið stuttur. Hús, fjöll eða skýjabakki við vestur- og suðvestursjóndeildarhring geta falið hana þótt hún sé tæknilega komin upp á himininn.

Venus er líklegasti fyrsti hnötturinn — ef sjóndeildarhringurinn leyfir

Venus er langbjartasta reikistjarnan á kvöldhimninum í ágúst 2026. Hún skín um miðjan mánuð með birtustig nálægt −4,4 og nær mestu austurlengingu frá sólu dagana 14.–16. ágúst. Þann 12. ágúst er hún því þegar vel staðsett sem kvöldstjarna frá mörgum norðlægum slóðum, en lág staða hennar frá Íslandi gerir útsýnið viðkvæmt.

Leitið lágt í vestri eða suðvestri þegar sólin er örugglega sest. Venus á að líta út eins og mjög bjartur, stöðugur ljósdepill sem birtist áður en flestar stjörnur verða sýnilegar. Hún verður ekki endilega nákvæmlega þar sem almyrkvaða sólin sást fyrr um daginn, svo notið uppfært stjörnukort fyrir staðinn frekar en að treysta minni eða almennri mynd af himninum.

Venus er nógu björt til að sjást með berum augum í rökkri. Sjónauki getur síðar sýnt hana sem örsmáan hnött með fasa, nálægt hálflýstri lögun, en beinið aldrei sjónauka eða myndavél að svæðinu meðan sólin er enn yfir sjóndeildarhring. Sérhæfð sólarsía þarf að sitja framan á ljósopi sjóntækis við alla sólarskoðun; sólmyrkvagleraugu fyrir augun verja ekki gegn samþjöppuðu ljósi úr sjónauka.

Ekki nota sólmyrkvagleraugu til að leita að Venusi eftir sólsetur. Þau eru hönnuð til að deyfa sólina gríðarlega og gera reikistjörnur og stjörnur í reynd ósýnilegar. Þegar sólin er farin niður og engin hætta er á að sjóntæki beinist að henni má skipta yfir í ber augu eða venjulegan handsjónauka.

Hinar reikistjörnurnar koma ekki allar fram í kvöldsviðinu

Á netinu er oft talað um að margar reikistjörnur „raði sér upp“, en slík orð gefa sjaldnast rétta mynd af því sem sést á einum stað og einum tíma. Reikistjörnurnar liggja alltaf nálægt sömu breiðu sveigju á himninum, sólbrautinni, vegna þess að brautir þeirra um sólina eru nokkurn veginn í sama fleti. Það þýðir ekki að þær séu allar sýnilegar samtímis eða myndi þétta röð.

Kvöldið og nóttina 12.–13. ágúst er raunhæf skipting þessi:

• Venus er bjartasta og aðgengilegasta reikistjarnan eftir sólsetur, en mjög lágt yfir sjóndeildarhring frá Íslandi.
• Satúrnus kemur betur til greina seinna um nóttina. Hann er í Fiskunum, skín um birtustig 0,5 og er almennt best skoðaður eftir miðnætti. Frá Íslandi verður hann fremur lágt á suðurhimni, svo opið útsýni skiptir máli.
• Neptúnus er einnig í Fiskunum, en við birtustig um 7,7 sést hann ekki með berum augum. Til að finna hann þarf sjónauka, nákvæmt kort og dekkri himin en íslenska sumarrökkrið býður oft upp á. Hann er því ekki skynsamlegt aðalmarkmið fyrir þreytta byrjendur.
• Merkúríus og Júpíter tilheyra morgunhimninum um þetta leyti. Þeir eru ekki eðlilegur hluti af fyrstu klukkustundunum eftir sólsetur.
• Mars og Úranus koma einnig betur fram undir morgun en um kvöld. Úranus krefst yfirleitt að minnsta kosti handsjónauka og góðra aðstæðna.

Þetta er ástæða til að halda væntingum rólegum. Árangursríkt kvöld þarf ekki sex reikistjörnur. Að finna Venus í litunum eftir sólsetur, sjá Satúrnus síðar og grípa einn bjartan loftstein getur orðið mun ánægjulegri upplifun en að eltast við langan lista af hnöttum sem eru of lágir, of daufir eða einfaldlega ekki komnir upp.

Perseítarnir fá tunglmyrkan himin en ekki almyrkan íslenskan himin

Nóttin 12.–13. ágúst er hámarksnótt Perseítanna, einnar vinsælustu loftsteinadrífu ársins. Jörðin fer þá í gegnum rykstraum sem halastjarnan 109P/Swift–Tuttle skildi eftir á braut sinni. Örsmá korn rekast á lofthjúpinn á um 59 kílómetra hraða á sekúndu og mynda snöggar ljósrákir.

Tunglið verður nýtt sama dag og almyrkvinn verður. Það er engin tilviljun: sólmyrkvi getur aðeins orðið við nýtt tungl. Tunglsljós truflar því ekki Perseítana þessa nótt, sem er verulegur kostur. Vandinn á Íslandi er hins vegar viðvarandi sumarrökkur og hugsanleg skýjahula.

NASA nefnir um 25 loftsteina á klukkustund sem raunhæfa viðmiðun undir dimmum himni, en fræðilegt hámark og spár fyrir mjög góðar aðstæður geta verið mun hærri. Astronomy Magazine áætlar um 60–80 á klukkustund eftir miðnætti við sterkar aðstæður og hátt geislapunktssvæði, en slíkar tölur eiga ekki að túlka sem loforð fyrir íslenskan áhorfsstað. Bjart rökkur, ský og ljós frá byggð geta fækkað sýnilegum loftsteinum verulega.

Horfið yfir stórt svæði himinsins frekar en beint á Perseif. Geislapunkturinn í Perseifi segir úr hvaða átt loftsteinarnir virðast koma, en löngu og eftirminnilegu rákirnar geta birst hvar sem er. Leggist á bak eða notið stól sem styður við hálsinn. Sjónauki þrengir sjónsviðið og er því verri en ber augu fyrir loftsteinavöktun.

Gefið augunum að minnsta kosti 20–30 mínútur til að aðlagast rökkrinu. Haldið hvítum símaskjám niðri, notið dimmt rautt ljós og horfið ekki stöðugt niður til að telja eða skrá. Besti loftsteinn kvöldsins kemur gjarnan á meðan einhver í hópnum er að segja sögu og allir aðrir horfa í rétta átt.

Veðrið velur hvaða seinni þáttur er raunhæfur

Sama skýjaspá hentar ekki endilega bæði almyrkvanum síðdegis og Perseítunum eftir miðnætti. Ský geta þynnst, þykknað eða færst yfir með vindinum. Venus þarf skýran blett mjög lágt í vestri, Satúrnus opið svæði nær suðri og loftsteinavöktun eins stóran skýlausan himin og hægt er að fá.

Veðurstofa Íslands hefur safnað staðarspám, skýjahuluspá, vindi, hita og úrkomu fyrir sólmyrkvastaði á sérstakt spásvæði. Skoðið ekki aðeins eitt tákn fyrir allan daginn. Berið saman klukkustundirnar við lok hlutafasans, sólsetur og tímann eftir miðnætti. Skýjahula í prósentum segir einnig meira þegar kortið sýnir hvort skýin eru að nálgast eða fjarlægjast.

Ekki elta örlítið betri skýjaspá eftir langan dag ef það krefst hraðaksturs, ókunnra fjallvega eða þess að ökumaður berjist við svefn. Veljið varastað fyrirfram, deilið akstrinum og ákveðið skýrt hvenær hópurinn hættir við. Skipulagsleiðarvísir okkar fyrir almyrkvann 12. ágúst 2026 hjálpar ykkur að tengja staðarval, tímasetningar og varaleiðir áður en álagið byrjar.

Einföld dagskrá slær metnaðarfyllri óskalista

Góð kvöldáætlun fyrir höfuðborgarsvæðið gæti litið svona út, með fyrirvara um nákvæman stað og veður:

1. Um 17:48–17:49: Njótið almyrkvans ef þið eruð innan slóðarinnar. Setjið sólmyrkvagleraugun aftur upp um leið og bjarti sólflöturinn birtist.
2. Til um 18:47: Fylgist öðru hverju með seinni hlutafasanum í gegnum örugga sólarsíu. Það er engin þörf á að stara samfellt.
3. Snemma kvölds: Borðið, drekkið vatn, hlaðið síma og myndavélar og athugið hvort allir séu í ástandi til frekari aksturs eða útiveru.
4. Eftir sólsetur: Leitið að Venusi lágt í vestri eða suðvestri, en aðeins frá stað með frjálsan sjóndeildarhring.
5. Seinna um kvöld og eftir miðnætti: Gefið Perseítunum tíma og leitið að Satúrnusi þegar hann hefur hækkað. Sleppið daufari hnöttum ef rökkur eða þoka vinnur gegn ykkur.

Á Vestfjörðum og öðrum norðlægari stöðum verður náttúrulegt myrkur minna en sunnar, auk þess sem staðbundin fjöll geta falið bæði Venus og Satúrnus. Á móti kemur að auðveldara getur verið að komast frá ljósmengun. Kortið þarf því alltaf að lesa með raunverulegu landslagi, ekki aðeins áttavita og klukku.

Fjölskyldur ættu að taka með hlý lög, húfu, hanska, teppi eða stóla, vatn og einfalt nesti. Hitastigið sem leið vel síðdegis getur orðið svalt þegar setið er kyrrt í vindi eftir miðnætti. Börn þurfa heldur ekki að halda út alla nóttina: Venus eftir sólsetur og nokkrar mínútur undir stjörnuhimni geta verið fullgildur seinni þáttur.

Geymið sólmyrkvabúnaðinn áður en þreytan tekur yfir

Skoðið sólmyrkvagleraugun þegar hlutafasanum er lokið. Ef sían er rispuð, rifin, stungin eða farin að losna úr umgjörðinni á að farga henni. Heil gleraugu sem uppfylla ISO 12312-2 má geyma flöt, þurr og varin gegn núningi til seinni sólarskoðunar.

Merkingin ISO 12312-2 ein og sér er þó ekki sjálfstæð sönnun þess að óþekkt vara hafi verið prófuð rétt. Staðallinn fjallar meðal annars um hleypni útfjólublás, sýnilegs og innrauðs ljóss, gæði síuefnis, festingu og merkingar. Kaupið því sólmyrkvagleraugu frá Helioclipse tímanlega frekar en að treysta tilviljanakenndri vöru á síðustu stundu.

Gleraugun eru ekki almennur næturbúnaður. Eftir að sólin er örugglega sest fara þau aftur í umslag eða hulstur. Þá taka við ber augu, stjörnukort og hugsanlega handsjónauki — ásamt þeirri einföldu ákvörðun að hætta þegar einbeiting eða líkamshiti er farinn að minnka.

Algengar spurningar

Hvenær þarf ég að nota sólmyrkvagleraugu og hvenær má taka þau af?

Settu sólmyrkvagleraugun strax aftur upp þegar bjarti sólflöturinn fer að sjást eftir almyrkva. Hafðu þau á þar til sólskífan er alveg komin undan tunglinu eða sólin sest; utan almyrkvaslóðarinnar má aldrei horfa óvarið á sólina.

Hvernig get ég skipulagt kvöldið með tilliti til veðurs, rökkurs og útsýnis?

Staðfestu aðstæður fyrir nákvæman stað, þar sem jafnvel nokkurra tuga kílómetra munur getur breytt lengd almyrkvans og áhrifum skýja, ljósmengunar og sjóndeildarhrings. Reiknaðu með nokkrum klukkustundum milli loks sólmyrkvans og dýpri rökkurs, og notaðu tímann til að hvílast, borða og kanna veðrið.

Hvaða algengu mistök ætti ég að forðast þegar sólmyrkvanum lýkur?

Ekki gera ráð fyrir að sólmyrkvanum sé lokið um leið og almyrkvanum lýkur, því hlutafasinn heldur áfram og sólin verður aftur hættuleg berum augum. Forðastu einnig að fara þreyttur af stað í rökkri án þess að ganga frá lausum búnaði og hafa gát á umferð, vindi og ógreinilegum brúnum eða fjöru.

Hvaða búnað þarf ég að hafa með mér, og hvað er aðeins hentugt aukalega?

Sólmyrkvagleraugu eru nauðsynleg meðan einhver hluti bjarta sólflatarins sést, og þau eiga að vera tiltæk þar til myrkvanum lýkur eða sólin sest. Myndavélar og annar búnaður eru valkvæðir, en ganga þarf frá þeim og festa lauslega hluti áður en farið er af áhorfsstað.

Næstu skref á vefnum

• Kannaðu fræðslugreinar og skipulagsleiðbeiningar Helioclipse um almyrkva, himinfyrirbæri og örugga sólarskoðun.
• Opnaðu þrívíða sólmyrkvakortið og staðfestu hvort áhorfsstaðurinn er innan almyrkvaslóðarinnar, hversu lengi almyrkvinn varir og hvenær hlutafasanum lýkur þar.
• Ræddu kvöldáætlunina við fjölskyldu eða vini fyrirfram: hver ekur, hvar þið hvílist og hvort markmiðið verður Venus, Perseítar eða einfaldlega róleg stund undir sama himni.

Heimildir og nánari lesning

• Sérstök spásíða vegna sólmyrkvans á gottvedur.is — Veðurstofa Íslands.
• Almanak Háskólans — Sólmyrkvar á Íslandi fram til 2200 — staðbundnar upplýsingar um sýnileika sólmyrkva.
• Sólmyrkvi staðfestir afstæðiskenninguna — Háskóli Íslands.
• Himinvöktun NASA í ágúst 2026 — yfirlit um sólmyrkvann, Venus og Perseítana.
• Himinninn í ágúst 2026: sól- og tunglmyrkvar og Perseítar — Astronomy Magazine.
• Sólmyrkvar á Íslandi 600–2200 — tæknilegt yfirlit Veðurstofu Íslands.
• Almyrkvinn 12. ágúst 2026 — NASA Science, með staðartímum og öryggisleiðbeiningum.
• Örugg skoðun sólmyrkva — American Astronomical Society.
• Um ISO 12312-2 staðalinn fyrir sólarsíur — American Astronomical Society.
• Perseítarnir — NASA Science, um uppruna, hraða og skoðun loftsteinadrífunnar.