Almyrkvi eftir 259 Dagar 18 Klst 58 Mín 50 Sek Versla

Helioclipse

Þegar almyrkvanum lýkur: taktur himinsins sem flestir nýliðar missa af

16 pictures show how Londoners viewed the solar eclipse as crowds gather in city parks to watch rare event - MyLondon
16 pictures show how Londoners viewed the solar eclipse as crowds gather in city parks to watch rare event - MyLondon Courtesy · i2-prod.mylondon.news

Þegar almyrkvanum lýkur: taktur himinsins sem flestir nýliðar missa af

Fyrsti sólargeislinn kemur aftur eins og kveikt hafi verið á sviðsljósi. Fólk hrópar, faðmast og lítur niður á myndavélarnar. Einhver byrjar þegar að pakka saman. En á þessari nákvæmu stundu þarf mikilvægasta öryggishreyfing dagsins að gerast: sólmyrkvagleraugun fara aftur á.

Almyrkvatímanum er lokið, en sólmyrkvinn sjálfur getur átt langt í land. Tunglið heldur áfram yfir sólskífuna, mjór sigðarlaga hluti sólarinnar breikkar smám saman og birtan færist aftur í hversdagslegt horf. Þessi seinni hlutafasi getur staðið í meira en klukkustund og sýnir mörg sömu fyrirbæri og sá fyrri — nú í öfugri röð.

Áður en lagt er af stað er því skynsamlegt að skoða staðsetninguna í þrívíðu sólmyrkvakorti Helioclipse. Þar þarf ekki aðeins að finna hámarkið heldur líka þriðju og fjórðu snertingu: hvenær almyrkvanum lýkur og hvenær tunglið yfirgefur sólskífuna að fullu.

Almyrkvinn endar við þriðju snertingu

Almyrkvi getur aðeins orðið þar sem athugandinn stendur inni á mjóu almyrkvaslóðinni og tunglið hylur bjarta yfirborð sólarinnar algerlega. Þegar fyrsti hluti þess yfirborðs birtist aftur er komið að þriðju snertingu. Þá lýkur almyrkvatímanum samstundis.

Þetta eru ekki hægfara umskipti frá öruggu yfir í óöruggt áhorf. Örlítil, óvarin sólsigð er þegar of björt til þess að horfa beint á hana. Þess vegna þarf að setja viðeigandi augnvörn á áður en fyrsti beini sólargeislinn birtist, ekki eftir að demantshringurinn er orðinn skær.

Best er að láta einn úr hópnum fylgjast með niðurtalningu að þriðju snertingu. Kall eins og „gleraugu á eftir tíu sekúndur“ hjálpar börnum, ljósmyndurum og öllum sem eru niðursokknir í kórónuna að bregðast við í tíma. Í leiðbeiningum okkar um fasa sólmyrkva og notkun gleraugna er hægt að æfa þessa röð fyrir næsta almyrkva.

Gleraugun fara aftur á áður en sólin birtist

Öryggisreglan er einföld: berum augum má aðeins horfa á sólina meðan bjarta sólskífan er algerlega hulin. Um leið og almyrkvatímanum lýkur þarf aftur að nota heil og rétt merkt sólmyrkvagleraugu sem uppfylla ISO 12312-2, eða örugga óbeina vörpun.

Venjuleg sólgleraugu duga ekki, sama hversu dökk þau eru. Gleraugun eiga heldur ekki að vera rispuð, rifin, götótt eða farin að losna frá umgjörðinni. Settu þau fyrir augun áður en þú lítur upp; snúðu þér síðan frá sólinni áður en þú tekur þau niður.

Utan almyrkvaslóðarinnar gildir enn skýrari regla. Þar verður enginn öruggur gluggi fyrir áhorf með berum augum, jafnvel þótt 99% sólskífunnar séu hulin. Sama á við um allan hringmyrkva: bjarti hringurinn er alltaf sýnilegur og augnvörn þarf allan tímann.

Sjónaukar, kíkrar og myndavélar þurfa sérstakar sólsíur framan á ljósopinu. Sólmyrkvagleraugu fyrir augunum gera óvarinn kíki ekki öruggan; ljósið safnast saman í tækinu og getur skemmt bæði síuna og augað. Ef sía var tekin af myndavél eða sjónauka fyrir almyrkvatímann þarf að festa hana örugglega aftur áður en tækinu er beint að endurkominni sól.

Demantshringurinn og Baily-kornin koma aftur

Rétt fyrir almyrkvann sást síðasta beina sólarljósið smjúga um dali við jaðar tunglsins. Eftir almyrkvann gerist sams konar atburðarás hinum megin við tunglskífuna.

Fyrst getur rauðleitt litahvolf sólarinnar birst örskamma stund við jaðarinn. Síðan skína Baily-korn í gegnum dali á tunglinu. Þegar einn ljósblettur verður ráðandi myndast á ný svonefndur demantshringur: bjartur punktur við dökka tunglskífuna og dauf kórónan í kring.

Þessi fyrirbæri vara aðeins í sekúndur og eru merki um að beint sólarljós sé komið aftur. Ekki bíða eftir að greina hvert þeirra áður en gleraugun fara á. Fyrir flest fólk er öruggara að njóta síðustu sekúndna kórónunnar og verja augun aðeins of snemma en að elta eitt ljósbrot of lengi.

Daufar skuggabylgjur geta einnig birst aftur á ljósum vegg, hvítu laki eða jörðinni rétt eftir almyrkvann. Þær verða til þegar örmjótt sólarljósið bjagast í ókyrru lofti lofthjúpsins. Þær eru oft svo daufar að hópur sem horfir allur upp missir af þeim; láttu því einhvern fylgjast með jörðinni á meðan aðrir horfa á himininn.

Síðari hlutafasinn er ekki eftirtexti

Eftir þriðju snertingu færist tunglið áfram og sólsigðin breikkar. Þetta er ekki nýr myrkvi heldur seinni helmingur sama atburðar. Ferlinu lýkur ekki fyrr en við fjórðu snertingu, þegar jaðar tunglsins yfirgefur sólskífuna og hún verður aftur heil.

Lengd fasans fer eftir staðsetningu. Í leiðbeiningum NASA fyrir almyrkvann 8. apríl 2024 kom fram að hlutafasinn stæði víða í um 70–80 mínútur. Við myrkvann 12. ágúst 2026 var fyrri hlutafasinn sums staðar nær einni og hálfri klukkustund. Þessar tölur sýna stærðargráðuna, en þær eru ekki klukkutímar sem má flytja milli landa eða sólmyrkva. Tímasetningar frá Norður-Ameríku árið 2024 sögðu til dæmis ekkert um staðartíma á Íslandi árið 2026.

Á meðan breytist umhverfið hægt til baka. Skörp sólsigðin styrkist, skuggar verða eðlilegri og litir dagsins ná fyrri blæ. Kólnun sem varð fyrir hámarkið gengur smám saman til baka; NASA hefur bent á að hitafall í almyrkva geti verið um 5°C, en raunveruleg breyting ræðst meðal annars af skýjahulu, vindi og raka.

Líttu einnig niður. Smá göt milli laufblaða, fingra eða í sigti varpa mörgum öruggum myndum af sigðlaga sólinni á jörðina. Sigðirnar snúa nú í gagnstæða átt við myndirnar fyrir almyrkvann. Þetta er einföld leið fyrir fjölskyldu eða skólahóp til að sjá hreyfingu tunglsins án þess að horfa beint til sólar.

Ísland 2026 sýndi hvers vegna staðsetningin skiptir máli

Almyrkvinn 12. ágúst 2026 lá yfir Grænland, Ísland og Spán. Space.com gaf upp að almyrkvaslóðin væri um 182 mílur, eða um 293 kílómetrar, á breidd og að lengsti mögulegi almyrkvatíminn á jörðinni væri 2 mínútur og 18 sekúndur. Staðbundin lengd var þó styttri eftir því hvar athugandinn stóð innan skuggans.

Á Íslandi þurfti því að skoða Reykjavík, Snæfellsnes og aðra staði á vestanverðu landinu hvern fyrir sig. Það dugði ekki að vita aðeins að „almyrkvi sæist frá Íslandi“. Kortið þurfti að sýna hvort tiltekinn staður væri innan eða utan almyrkvaslóðarinnar, hversu langt hann væri frá miðlínunni og nákvæman staðartíma annarrar, þriðju og fjórðu snertingar. Nokkurra kílómetra munur nærri jaðrinum gat breytt bæði lengd almyrkvatímans og því hvort almyrkvi næðist yfirleitt.

Veðurstofan hafði áður bent á að síðasti almyrkvi sem sást frá Íslandi hefði verið árið 1954 og að sá næsti eftir 2026 yrði ekki fyrr en 2196. Það setur sekúndurnar í samhengi: fyrir marga Íslendinga var þetta eini almyrkvinn sem raunhæft var að upplifa heima á ævinni.

Skýjaspá skipti jafnframt jafnmiklu máli og rúmfræði slóðarinnar. Fyrir myrkvann birti Veðurstofa Íslands sérstök kort með skýjahulu, vindi, hita og úrkomu fyrir valda staði. Slík spá þarf að vera hluti af lokaákvörðuninni, en ekki tekin sem föst staðreynd mörgum dögum fyrr. Athugaðu kort og veður aftur, og láttu allan hópinn vita hvar varastaðurinn er.

Gerið áætlun fyrir mínútuna eftir almyrkva

Hópur sem æfir aðeins hvað gerist fyrir almyrkvann hefur lokið hálfri öryggisáætlun. Taktu stutt samtal við fjölskyldu, vini eða nemendur áður en fyrsti hlutafasinn hefst:

  • Hver fylgist með tímanum að þriðju snertingu?
  • Hvaða orð eða niðurtalning merkir að allir setji gleraugun á?
  • Hver aðstoðar yngstu börnin?
  • Hver setur sólsíuna aftur á myndavél eða sjónauka?
  • Ætlar hópurinn að vera áfram fram að fjórðu snertingu?
  • Hvenær er öruggt að taka búnað saman án þess að flýta sér út í umferðina?

Geymdu gleraugun á höfðinu, um hálsinn eða í lokaðum vasa meðan á almyrkvatímanum stendur. Ekki leggja þau laus á jörðina þar sem vindur getur tekið þau eða einhver stigið á síuna. Hver einstaklingur ætti að vita nákvæmlega hvar hans augnvörn er áður en almyrkvinn hefst.

Ef þið eruð með börn er gott að útskýra fyrirfram að fagnaðarlætin við endurkomu sólarinnar þýði ekki að óhætt sé að horfa áfram berum augum. Ein skýr setning virkar vel: „Þegar ljós sést aftur fara gleraugun aftur á.“

Hvað ef einhver horfði óvarinn á sólina?

Sólmyrkvi gefur ekki sólinni nýja eða dularfulla geisla. Hættan er sú sama og þegar horft er beint á sólina á venjulegum degi, en myrkvinn freistar fólks til að horfa lengur. Jafnvel mjó sólsigð getur skaðað ljósnæmar frumur sjónhimnunnar, og sjónhimnan hefur enga sársaukaviðtaka sem vara samstundis við skaðanum.

Ef einhver leit óvart örstutt upp á að snúa við strax og ekki prófa sjónina með því að líta aftur. Eftir sólarskoðun geta einkenni meðal annars verið þokusýn, dökkur eða gulur blettur fyrir miðju sjónsviðs, bjöguð sjón eða óþægindi í sterku ljósi. Einkennin koma ekki endilega fram samstundis.

Sá sem finnur fyrir sjónbreytingu eftir að hafa horft óvarinn á sólina ætti að hafa samband við hæfan augnlækni eða aðra viðeigandi heilbrigðisþjónustu. Ekki er hægt að meta mögulegan sjónhimnuskaða með því að horfa í spegil eða bera sjónina saman við sjón annarra í hópnum. Nánari skýring okkar á því hvernig sól getur skaðað augu fer yfir áhættuna án þess að ýkja hana.

Sólmyrkvi og tunglmyrkvi eru ekki sami atburðurinn

Spurningin um hvað taki við „eftir myrkvann“ getur líka falið í sér rugling milli sólmyrkva og tunglmyrkva. Í sólmyrkva er tunglið milli jarðar og sólar og varpar skugga á jörðina. Í tunglmyrkva er jörðin á milli og skuggi hennar fellur á tunglið.

Tunglmyrkvi kemur því ekki sjálfkrafa næst á himninum þegar sólmyrkva lýkur. Myrkvar geta tengst sömu myrkvatörn með um tveggja vikna millibili, en síðari hlutafasinn sem sést strax eftir almyrkva er einfaldlega tunglið að færa sig frá sólskífunni. Ólíkt sólmyrkva er öruggt að horfa á tunglmyrkva berum augum á öllum stigum hans.

Bíddu eftir fjórðu snertingu

Við fjórðu snertingu snertast jaðrar tungls og sólar í síðasta sinn og tunglið yfirgefur sólskífuna. Þá er sólmyrkvanum formlega lokið. Augnvernd er þó áfram nauðsynleg ef þú ætlar að horfa beint á sólina; hún verður ekki örugg til beinnar skoðunar bara vegna þess að myrkvinn er búinn.

Síðasti klukkutíminn gefur hópnum svigrúm til að anda, bera saman upplifun og fylgjast með hreyfingu tunglsins á nokkurra mínútna fresti. Það er engin þörf á að stara samfellt. Stutt áhorf í gegnum rétta síu sýnir vel hvernig sólsigðin breikkar milli athugana.

Þegar fjórða snertingin er liðin skaltu skoða gleraugun áður en þau fara í geymslu. Haltu pappagleraugum þurrum og verndaðu síuna gegn rispum og götum. Skráðu einnig staðsetningu, veður, raunverulegt skyggni og hvað hópurinn hefði viljað gera öðruvísi. Slíkar athugasemdir verða ómetanlegar þegar næsti myrkvi er skipulagður.

Algengar spurningar

Hverjir geta fylgst með tunglmyrkva?

Textabrotið fjallar eingöngu um sólmyrkva og segir ekki hverjir geta séð tunglmyrkva. Því er ekki hægt að svara þeirri spurningu út frá þessum upplýsingum.

Hvernig verður sólmyrkvi til?

Samkvæmt textanum verður almyrkvi aðeins þar sem athugandi er inni á mjórri almyrkvaslóð og tunglið hylur bjarta yfirborð sólarinnar alveg. Textinn skýrir ekki nánar orsök eða gang annarra tegunda myrkva.

Hvað veldur skugganum á tunglinu í tunglmyrkva?

Textabrotið útskýrir ekki tunglmyrkva eða hvað veldur skugga á tunglinu. Það fjallar um hvernig tunglið hylur sólskífuna í sólmyrkva.

Hvað gerist eftir að almyrkvanum lýkur?

Við þriðju snertingu birtist fyrsti hluti sólarinnar aftur og almyrkvatímanum lýkur samstundis. Tunglið heldur þó áfram yfir sólskífuna og seinni hlutafasinn getur staðið í meira en klukkustund; setja þarf viðeigandi sólmyrkvagleraugu á áður en beini sólargeislinn birtist.

Hversu lengi stendur almyrkvatíminn yfir?

Textabrotið gefur ekki upp nákvæma lengd almyrkvatímans. Það segir hins vegar að seinni hlutafasi sólmyrkvans geti staðið í meira en klukkustund eftir að almyrkvanum lýkur.

Næstu skref á vefnum

Heimildir og nánari lesning

Vertu tilbúinn fyrir myrkva

Horfðu af öryggi - birgðu þig upp fyrir annatíma

ISO 12312-2 vottuð myrkvagleraugu eru staðall fyrir beina sólarhorf. Pantaðu Helioclipse gleraugun í tæka tíð fyrir myrkvadag og skipuleggðu ferðina með öryggi.

Næsti almyrkvi á sól

259 Dagar
18 Klst
58 Min
50 Sek

50% afsláttur — selst hratt fyrir myrkvann

Kaupa myrkvagleraugu