Hve hratt fer skuggi tunglsins — og hvers vegna þú getur ekki „elt“ almyrkvann á bíl
Skuggi tunglsins skríður ekki yfir jörðina. Hann þýtur. Í almyrkvanum yfir Bandaríkjunum árið 2017 mældi NASA staðbundinn hraða alskuggans yfir Wyoming og Nebraska á bilinu 2.382–2.929 km/klst. Reiknaður hraði á sama svæði var um 2.668 km/klst.
Það er nærri 27 sinnum hraði bíls á 100 km/klst. þjóðvegi. Skugginn færi um 44 kílómetra á einni mínútu við 2.668 km/klst. — á meðan bíll á 100 km/klst. kæmist aðeins um 1,7 kílómetra.
Þetta er ástæðan fyrir því að hugmyndin um að horfa á almyrkvann á einum stað, stökkva svo upp í bíl og ná honum aftur er ekki raunhæf. Hún er líka hættuleg: myrkur skellur snögglega á, fólk horfir til himins, umferð getur stöðvast og vegaxlir fyllst.
Rétta leiðin er að velja athugunarstað fyrirfram. Notaðu þrívíddarkort Helioclipse til að kanna hvort staðurinn sé innan almyrkvabeltisins, hversu lengi almyrkrið varir þar og hvenær fasarnir hefjast. Kortið er skipulagningartæki — ekki hvatning til að færa sig milli staða á síðustu mínútu.
Hvernig verður tunglskugginn til?
Sólmyrkvi verður þegar nýtt tungl gengur milli sólar og jarðar. Sólin er um 400 sinnum breiðari en tunglið en jafnframt um 400 sinnum lengra frá okkur. Þess vegna virðast sól og tungl næstum jafnstór á himninum og tunglið getur rétt svo hulið bjartan sólardiskinn.
Skuggi tunglsins skiptist í tvö meginsvæði. Alskugginn, eða umbran, er dökki innri hlutinn þar sem tunglið hylur alla sólina. Aðeins fólk innan þessa mjóa skugga sér almyrkva. Hálfskugginn, eða penumbran, nær yfir miklu stærra svæði, en þar hylur tunglið aðeins hluta sólar og myrkvinn er deildarmyrkvi.
Braut tunglsins hallar um fimm gráður miðað við brautarflöt jarðar. Við flest ný tungl fer skuggakeilan því yfir eða undir jörðina. Aðeins þegar sól, tungl og jörð raðast rétt upp á myrkvatímabili snertir alskugginn yfirborðið og teiknar þar almyrkvabraut.
Tunglskuggi er ekki efni sem flýgur í gegnum lofthjúpinn. Hann er hreyfanlegt skurðsvæði milli skuggakeilu í geimnum og bogins, snúnings yfirborðs jarðar. Sú rúmfræði skýrir bæði hinn mikla hraða og hvers vegna hraðinn er ekki sá sami alls staðar.
Fer tunglið sjálft svona hratt?
Tunglið fer vissulega hratt á mannlegan mælikvarða. Meðalbrautarhraði þess um jörðina er nálægt einum kílómetra á sekúndu, eða um 3.600 km/klst. Það tekur samt rúma 27 daga að fara einn hring miðað við stjörnurnar, enda er brautin gríðarstór.
Hraði skuggans á jörðu er þó ekki einfaldlega sami hraði og brautarhraði tunglsins. Hér blandast saman:
- hreyfing tunglsins um jörðina;
- snúningur jarðar;
- halli skuggakeilunnar á bogið yfirborð jarðar;
- fjarlægð tunglsins og sýndarstærð þess;
- staðsetning athuganda innan brautarinnar.
Við miðbaug færist yfirborð jarðar til austurs vegna snúningsins á um 1.600 km/klst. Hraðinn minnkar með breiddargráðu og stefnan skiptir máli. Þegar yfirborðið hreyfist að hluta í sömu átt og skugginn getur það dregið úr hraða skuggans miðað við jörðina. Annars staðar og nær endum almyrkvabrautarinnar getur skurðpunktur skuggakeilunnar sópað mun hraðar yfir yfirborðið.
Svipað má sjá með hversdagslegum skugga. Ef þú sveiflar vasaljósi hratt getur skuggi á fjarlægum vegg færst miklu hraðar en höndin. Enginn efnislegur hlutur hleypur eftir veggnum; aðeins staðurinn þar sem ljósið er lokað breytist. Þess vegna getur skuggi hreyfst á hraða sem væri ómögulegur fyrir bíl eða jafnvel flugvél án þess að lögmál eðlisfræðinnar séu brotin.
Hraðinn er breytilegur, ekki ein töfratala
Spurningunni „hve hratt fer skuggi sólmyrkvans?“ verður því ekki svarað með einni tölu sem gildir um alla myrkva. Stærðargráðan er oft nokkur þúsund kílómetrar á klukkustund, en nákvæmt gildi breytist eftir myrkva og staðsetningu.
Mæling NASA á myrkvanum 21. ágúst 2017 sýnir þetta vel. MISR-mælitæki á Terra-gervitunglinu náði röð mynda af skugganum yfir austurhluta Wyoming og vesturhluta Nebraska. Út frá hreyfingunni milli myndanna fékk NASA hraðabil frá 2.382 upp í 2.929 km/klst.; fræðileg spá fyrir svæðið var 2.668 km/klst.
| Hreyfing | Dæmigerður hraði í samanburðinum | Vegalengd á einni mínútu | |---|---:|---:| | Bíll á þjóðvegi | 100 km/klst. | 1,7 km | | Hraðlest | 300 km/klst. | 5 km | | Tunglskugginn yfir Nebraska 2017 | um 2.668 km/klst. | 44 km |
Almyrkvabrautin yfir Bandaríkin árið 2017 var um 113 kílómetra breið og skugginn fór þvert yfir landið á um 90 mínútum. Á hverjum stað varði almyrkrið samt aðeins í örfáar mínútur. Skuggi getur því tekið klukkustundir að fara yfir stóran hluta jarðar en dvalið mjög stutt yfir einum athugunarstað.
Lengd almyrkurs ræðst ekki aðeins af hraðanum. Hún ræðst líka af breidd alskuggans og því hvar þú stendur innan hans. Nálægt miðlínu fer athugunarstaður yfirleitt um breiðari hluta skuggans en við jaðarinn. Þar geta fáir kílómetrar skipt tugum sekúndna — eða fært þig alveg úr almyrkri yfir í mjög djúpan deildarmyrkva.
Hvers vegna bíll getur ekki keppt við skuggann
Tökum fremur hagstætt og einfalt dæmi. Skuggi sem fer á 2.668 km/klst. kemst um 133 kílómetra á þremur mínútum. Bíll á 100 km/klst. kemst fimm kílómetra á sama tíma — og það aðeins ef hann er þegar kominn á auðan, beinan veg og þarf hvorki að ganga frá búnaði né komast út af athugunarstaðnum.
Raunverulegur myrkvadagur lítur ekki þannig út. Þú þarft að bíða þar til sólin birtist aftur, setja frá þér sjónauka eða myndavél, safna saman börnum og öðrum í hópnum, ganga að bílnum og komast inn á veg. Á sama tíma geta þúsundir annarra lagt af stað. Vegurinn fylgir auk þess sjaldnast stefnu almyrkvabrautarinnar nákvæmlega.
Jafnvel þótt skugginn færi hægar gæti bíll ekki lengt upplifunina á öruggan hátt. Ökumaður má ekki fylgjast með himninum, lesa myrkvakort eða nota sólmyrkvagleraugu undir stýri. Gleraugun eru gerð til að loka nánast öllu venjulegu ljósi og má aldrei nota við akstur.
Síðustu sekúndurnar fyrir almyrkrið eru sérstaklega slæmur tími til að vera á ferð. Umhverfið dekkist hratt, skuggar verða óvenjulegir, götuljós geta kviknað og gangandi fólk beinir athyglinni upp á við. Örugg regla er einföld: leggðu löglega, slökktu á bílnum og vertu komin á athugunarstað löngu áður en almyrkrið hefst.
Ef skýjaspá kallar á breytingu skaltu taka ákvörðunina klukkustundum fyrr, ekki þegar síðustu deildarfasarnir eru hafnir. Í leiðbeiningum okkar um veður og hreyfanleika á myrkvadegi er gagnlegra að hugsa um fyrirfram ákveðin varasvæði en eltingarleik við ljósbletti milli skýja.
En hafa menn ekki elt almyrkva í flugvél?
Jú — en þar er um að ræða sérhæfðar vísindaaðgerðir, ekki fyrirmynd fyrir akstur á þjóðvegi.
Árið 1973 tókst yfirhljóðsflugvél af gerðinni Concorde að fylgja almyrkvaskugga yfir Afríku og lengja almyrkrið um borð í um 74 mínútur. Til þess þurfti yfirhljóðshraða, sérreiknaða flugleið, rétta flughæð og glugga sem hentuðu athugunum. Flugvélin nýtti sér sérstaklega hagstæða rúmfræði myrkvans; hún gat ekki einfaldlega náð hvaða tunglskugga sem er hvar sem er.
Fyrir myrkvann 2017 notaði NASA tvær WB-57F-rannsóknarflugvélar. Skugginn fór á um 2.250 km/klst. á viðkomandi svæði en hámarkshraði flugvélanna var aðeins um 756 km/klst. Þær gátu því ekki haldið í við hann. Með nákvæmri staðsetningu og flugleið tókst hins vegar að lengja samanlagðar mælingar á almyrkri úr um 2 mínútum og 40 sekúndum á jörðu í um átta mínútur milli vélanna tveggja.
Það er mikill munur á því að skera leið skuggans eftir margra mánaða útreikninga og að elta hann eftir vegi. Fyrra dæmið er flugverkfræði. Hið síðara er umferðarteppa með himinviðburð að hverfa yfir sjóndeildarhringinn.
Hvað þýðir þetta fyrir almyrkvann 12. ágúst 2026?
Almyrkvinn 12. ágúst 2026 fer yfir Grænland, Ísland, Norður-Atlantshaf, Spán og örlítinn hluta Portúgals. Víðáttumikið hálfskuggasvæði veldur jafnframt deildarmyrkva víða í Evrópu, Norður-Ameríku og norðvestanverðri Afríku.
Í Reykjavík gefur tafla NASA upp að deildarfasinn hefjist kl. 16:47 að staðartíma, almyrkrið standi frá um 17:48 til 17:49 og deildarfasinn endi kl. 18:47. Tímarnir eru birtir með mínútuupplausn og nægja því ekki til að reikna nákvæma lengd almyrkurs á tilteknu götuhorni. Til þess þarf að slá nákvæma staðsetningu inn á gagnvirkt kort.
Á Spáni verður skugginn kominn langt suður eftir brautinni og sólin lágt á kvöldhimni. Í León gefur NASA upp almyrkur frá um 20:28 til 20:30 að staðartíma, en í Valencia um 20:32 til 20:33, með sólsetur áður en deildarmyrkvanum lýkur. Þetta eru ávöl borgargildi, ekki loforð um nákvæmlega eina eða tvær mínútur á öllum stöðum í nágrenninu.
NASA bendir á að almyrkrið vari skemur en tvær mínútur á flestum stöðum innan brautarinnar 2026 og nái ekki tveimur og hálfri mínútu jafnvel nær miðju hennar yfir Grænlandi, Rússlandi eða Norður-Atlantshafi. Það er því enginn tími til að eyða í bílnum. Komdu þér fyrir, útskýrðu fasana fyrir börnunum og ákveðið fyrirfram hver fylgist með klukkunni og hver minnir hópinn á að setja sólmyrkvagleraugun aftur upp þegar fyrsti bjarti sólbroddurinn birtist.
Nákvæm staðsetning skiptir meira máli en nafn næsta bæjar. Skipulagsleiðbeiningar okkar fyrir almyrkvann 2026 hjálpa þér að tengja saman braut, tíma, sjóndeildarhring og varaplan áður en umferðin hefst.
Skuggar, sandur, ís og uppruni sólkerfisins
Orðið tunglskuggi getur leitt hugann að dökkum blettum á yfirborði tunglsins, skugga í tunglsljósi eða jafnvel myndmáli í lagatexta. Skugginn í sólmyrkva er ekkert af þessu. Hann myndast vegna þess að tunglið lokar fyrir sólarljósið áður en það nær jörðinni.
Sandur og ís á tunglinu stjórna ekki hraða skuggans. Yfirborð tunglsins er þakið fíngerðu bergmulningi, svonefndu rególíti, og vatnsís er að finna á köldum, varanlega skyggðum svæðum nærri pólunum. Hvorki efnið hefur mælanleg áhrif á hreyfingu almyrkvabrautarinnar; þar ráða brautir, fjarlægðir og snúningur jarðar.
Rúmfræðin á sér þó langa forsögu. Sólkerfið myndaðist fyrir um 4,6 milljörðum ára úr snúningsskífu gass og ryks umhverfis unga sól. Þessi svokallaða þokukenning er nú viðurkenndi grunnramminn, þótt nútímalíkön séu mun ítarlegri en fyrstu útgáfurnar. Hugmyndir í þessa átt komu fram hjá Emanuel Swedenborg á 18. öld og voru síðar þróaðar sjálfstætt af Immanuel Kant og Pierre-Simon Laplace. Tunglið sjálft er talið hafa myndast síðar úr efni sem þeyttist frá hinni ungu jörð eftir gríðarlegan árekstur.
Þessi saga skýrir ekki staðbundinn hraða tunglskuggans beint, en hún skýrir hvers vegna við höfum tungl á þeirri braut sem gerir almyrkva mögulega. Tunglið fjarlægist jörðina um 3,8 sentímetra á ári. Eftir hundruð milljóna ára verður það of lítið á himninum til að hylja sólina alveg. Almyrkvar eru því ekki aðeins sjaldgæfir frá einum stað séð — þeir tilheyra afmörkuðu tímabili í ævi jarðar og tungls.
Örugg skoðun hefst áður en þú horfir upp
Hraði skuggans breytir ekki grunnreglum augnöryggis. Í öllum deildarfösum þarf sérstaka sólarsíu sem samræmist ISO 12312-2. Venjuleg sólgleraugu duga ekki, sama hversu dökk þau virðast.
Aðeins fólk sem er örugglega innan almyrkvabrautarinnar má taka sólmyrkvagleraugun niður, og aðeins þegar bjartur sólardiskurinn er allur hulinn. Um leið og sólin byrjar að birtast aftur þarf að setja þau upp. Utan almyrkvabrautarinnar verður aldrei óhætt að horfa beint á sólina án viðeigandi varnar.
Skoðaðu gleraugun fyrir notkun og fargaðu þeim ef sían er rispuð, rifin, götuð eða laus. ISO-merking ein og sér sannar ekki að óþekkt vara hafi verið prófuð rétt. Við mælum með að fjölskyldur og skólar útvegi sér Helioclipse-sólmyrkvagleraugu tímanlega, fari yfir leiðbeiningarnar saman og æfi með börnum að setja gleraugun upp áður en þau snúa sér að sólinni.
Myndavélar, sjónaukar og kíkjarar þurfa sérhæfða sólarsíu framan á ljósopinu. Ekki horfa í gegnum ósíað sjóntæki með sólmyrkvagleraugu fyrir augunum; safnað sólarljósið getur skemmt síuna og augað.
The Incredible Speed of the Moon's Shadow | Countdown to ...
Exploratorium
Algengar spurningar
Hvernig telur greinin að sólkerfið hafi myndast?
Greinin fjallar ekki um myndun sólkerfisins og setur ekki fram kenningu um hana. Hún útskýrir þess í stað hvernig sólmyrkvi og hreyfing tunglskuggans verða til.
Er nefndur einhver vísindamaður sem setti fram upprunakenningu sólkerfisins?
Nei, greinin nefnir engan vísindamann eða höfund kenningar um uppruna sólkerfisins. Efnið takmarkast við rúmfræði sólmyrkva, tunglbrautina og skuggann á yfirborði jarðar.
Hversu gamalt segir greinin að sólkerfið sé?
Greinin gefur ekki upp aldur sólkerfisins. Hún nefnir aðeins að tunglið taki rúma 27 daga að fara einn hring um jörðina miðað við stjörnurnar.
Úr hverju segir greinin að sólkerfið hafi orðið til?
Greinin svarar ekki úr hverju sólkerfið myndaðist. Hún lýsir því að sólmyrkvi verði þegar nýtt tungl fer milli sólar og jarðar og hylur sólina frá ákveðnum svæðum á jörðinni.
Hve hratt getur skuggi tunglsins farið yfir jörðina í almyrkva?
Í almyrkvanum yfir Bandaríkjunum árið 2017 mældist hraði alskuggans yfir Wyoming og Nebraska á bilinu 2.382–2.929 km/klst., en reiknaður hraði á svæðinu var um 2.668 km/klst. Við þann hraða fer skugginn um 44 kílómetra á mínútu, svo ekki er raunhæft að reyna að ná almyrkvanum aftur á bíl.
Næstu skref á vefnum
- Veldu fyrirhugaðan athugunarstað á þrívíddarkorti Helioclipse og athugaðu hvort hann er innan alskuggans, hversu lengi almyrkrið varir og hvenær deildarfasarnir hefjast.
- Berðu saman aðalstað og eitt eða tvö varasvæði núna. Ekki gera ráð fyrir að elta skuggann þegar myrkvinn er hafinn.
- Pantaðu ISO 12312-2-samhæf sólmyrkvagleraugu fyrir fjölskylduna, vinahópinn eða skólann með góðum fyrirvara.
Heimildir og nánari lesning
- NASA Science: MISR Watches Motion of the Moon’s Shadow During Total Solar Eclipse
- Astronomy Magazine: What determines the length of totality during a solar eclipse?
- Universe Today: NASA to Use Converted Bombers to Chase Totality
- Veðurstofa Íslands: Sólmyrkvi 11. ágúst 2018
- Veðurstofa Íslands: Sólmyrkvar á Íslandi – yfirlit um ritaðar samtímaheimildir
- NASA Science: Why Do Eclipses Happen?
- NASA Science: Eclipses and the Moon
- NASA Science: Total Solar Eclipse on August 12, 2026
- American Astronomical Society: How to View a Solar Eclipse Safely
- American Astronomical Society: About the ISO 12312-2 Standard for Solar Viewers
