Deildarstig fyrir almyrkva: hvað þú ert í raun að horfa á á himninum
Það er auðvelt að halda að „alvöru“ sýningin byrji ekki fyrr en við almyrkva. En fyrir flesta áhorfendur byrjar upplifunin miklu fyrr. Löngu áður en sólin hverfur alveg fer tunglið að taka smá bita úr sólarskífunni, birtan breytist hægt, skuggarnir verða undarlegir og umhverfið fer að haga sér eins og eitthvað sé ekki alveg eðlilegt. Það er einmitt þetta sem við meinum með partial phases before totality: what you’re looking at in the sky: ekki bara „sólin verður minni“, heldur röð raunverulegra, sjáanlegra breytinga sem þú getur fylgst með ef þú veist hvað á að leita að.
Ef þú ert að undirbúa þig fyrir næsta myrkva er gott að byrja á 3D myrkvatkorti Helioclipse til að sjá hvort þú verður inni í almyrkvabrautinni eða utan hennar. Sá munur skiptir öllu. Á deildarstigunum þarfðu alltaf vottaða sólskoðun, og ef þú vilt kafa dýpra í öryggisregluna um hvenær gleraugu mega fara af og hvenær ekki, höfum við líka leiðarvísi um myrkvastig og hvenær gleraugu eiga að vera á.
Hvað er deildarstig í sólmyrkva?
Deildarstig er sá hluti sólmyrkva þegar tunglið hylur aðeins hluta sólarinnar en ekki alla björtu sólarskífuna. Þetta getur gerst í tveimur ólíkum aðstæðum: annars vegar í venjulegum deildarmyrkva, þar sem enginn staður á jörðinni fær almyrkva, og hins vegar fyrir og eftir almyrkva hjá þeim sem standa inni í braut almyrkvans.
Þetta skiptir máli vegna þess að sjónræn upplifun og öryggisreglur eru ekki þær sömu. Í total partial and annular solar eclipse er sameiginlegi punkturinn sá að um leið og einhver hluti af björtu sólarskífunni sést enn, þá þarftu viðeigandi sólsíur eða vottað myrkvagleraugu til að horfa beint.
Íslensk dæmi sýna þetta vel. Veðurstofa Íslands lýsti deildarmyrkvanum 10. júní 2021 þannig að í Reykjavík hófst hann kl. 09:06 og lauk kl. 11:33, með hámarki kl. 10:17. Þá huldi tunglið 69% af þvermáli sólar og olli um 61% myrkvun. Það er mikið myrkvastig á pappír — en samt ekki almyrkvi. Árið 2018 var myrkvinn miklu minni frá Íslandi: í Reykjavík huldi tunglið um 20% af þvermáli sólar við hámark kl. 08:44, og birtuminnkun var aðeins um 10%. Þessi samanburður er gagnlegur: jafnvel þegar stór biti vantar í sólina er himinninn oft bjartari en fólk býst við.
Hvað sérðu fyrst þegar myrkvinn byrjar?
Fyrsta breytingin er furðu látlaus. Ef þú horfir í gegnum vottað myrkvagleraugu eða öruggan sólaskoðara sérðu að hringlaga sólarskífan fær örlítið „bit“ á aðra brúnina. Það er fyrsta snerting: tunglið er farið að skríða inn fyrir sólina.
Með berum augum sérðu hins vegar nánast ekkert á þessu stigi, jafnvel þótt myrkvinn sé byrjaður. Það er ástæða fyrir því að margir halda ranglega að ekkert sé að gerast. Sólin er svo björt að lítil breyting á lögun hennar breytir ekki umhverfisbirtunni mikið fyrst um sinn.
Þess vegna er best time to see the eclipse ekki bara „við hámark“ ef markmiðið er að njóta allrar þróunarinnar. Ef þú mætir snemma færðu að sjá sólina breytast úr hring í sigð, fylgjast með skuggum verða skarpari og taka eftir því hvernig náttúran bregst við. Fyrir fjölskyldur og skólahópa er það oft skemmtilegri saga en að mæta bara á síðustu mínútunum.
Hvernig breytist sólin sjálf á deildarstigunum?
Í gegnum örugga síu verður sólin smám saman að sífellt grennri sigð. Það er einfaldasta svarið við spurningunni what is a partial phase?: þú ert að sjá rúmfræði himintunglanna í beinni, þar sem dökk skífa tunglsins étur sig inn í bjarta skífu sólarinnar.
En það sem gerir þetta eftirminnilegt er hraðinn — eða réttara sagt hægðin. Þetta gerist ekki á nokkrum sekúndum. Algengt er að deildarstig fyrir almyrkva standi í um það bil klukkustund eða meira hvoru megin við almyrkvann. American Academy of Ophthalmology bendir á að deildarstig taki víða um eina klukkustund fyrir almyrkva og aðra klukkustund eftir hann. Þú hefur því tíma til að fylgjast með breytingunum ef þú ert tilbúin eða tilbúinn.
Í Reykjavík 1. ágúst 2008 stóð deildarmyrkvi frá kl. 08:15 til 10:09, með hámarki kl. 09:11 þegar 59% af þvermáli sólar huldist. Á Akureyri sama dag var hámarkið um 62%. Þarna sérðu líka mikilvægan mun á „prósentu af þvermáli“ og upplifðri myrkvun: þó meira en helmingur þvermáls sólar sé hulinn er dagurinn enn bjartur. Sólin er einfaldlega svo ljóssterk að hún þarf að minnka mjög mikið áður en umhverfið fer að líta dramatískt út.
Af hverju verður birtan svona skrýtin?
Þegar stór hluti sólarinnar er hulinn fer ljósið að breytast á hátt sem fólk lýsir oft sem köldu, flötu eða óraunverulegu. Litir geta virst daufari. Skuggarnir verða skarpari. Andrúmsloftið fær stundum næstum málmkenndan tón. Þetta er ekki ímyndun; þú ert að sjá hvernig heimurinn lítur út þegar ljósgjafinn á himninum er orðinn mjór sigðarbogi í stað næstum fullrar sólarskífu.
NASA bendir á að síðustu um 15 mínúturnar fyrir almyrkva verði breytingin á umhverfisbirtu mun greinilegri. Um 10 mínútum fyrir almyrkva geta skuggar orðið sérlega skýrir, og smáatriði í eigin skugga sjást betur. Þetta er eitt af þeim atriðum sem fólk tekur oft ekki eftir nema það viti að það eigi að líta niður, ekki bara upp.
Ef þú ert ekki inni í almyrkvabrautinni nær þessi breyting ekki sama hámarki. Í deildarmyrkva eins og þeim sem sást frá Íslandi 2018, með 17–25% hulu eftir landshlutum og um 10–15% birtuminnkun, verður umhverfið aðeins lítillega daufara. Í stærri deildarmyrkva, eins og 2021 þegar hámarksmyrkvun á Íslandi var um 56–65% eftir landsvæðum, getur breytingin verið miklu augljósari — en samt verður ekki sú snögga myrkvun sem fylgir almyrkva.
Horfðu líka á jörðina: sigðir í skuggum og götóttar ljósmyndir sólarinnar
Ein skemmtilegasta leiðin til að fylgjast með deildarstigunum er að hætta að reyna að „stara á atburðinn“ og skoða í staðinn hvernig sólin teiknar sig sjálf á jörðina.
Smá göt í umhverfinu virka eins og ótal pinhole-vélar. Bil milli laufblaða í tré, göt í sigti, fléttaður stráhattur eða jafnvel fingur sem þú krossar geta varpað mynd af sólarskífunni á jörð eða vegg. Þegar sólin er orðin að sigð verða þessar litlu myndir líka sigðlaga. NASA nefnir sérstaklega laufskugga og pinhole-varpanir sem örugga leið til að sjá deildarstig. Þetta er frábært fyrir börn, hópa og alla sem vilja sjá breytinguna án þess að horfa beint á sólina.
Þarna felst líka gott svar við spurningunni how to safely look at a partial eclipse? Þú hefur tvo örugga valkosti: annaðhvort notarðu vottað myrkvagleraugu eða handáhorfara sem uppfylla ISO 12312-2, eða þú notar óbeina aðferð eins og pinhole-vörpun. Báðar leiðir sýna raunverulegan atburð; önnur leyfir beina skoðun í gegnum síu, hin sýnir mynd sólarinnar á yfirborði.
Hvað gerist rétt fyrir almyrkva?
Ef þú stendur inni í braut almyrkvans verður síðasti hluti deildarstigsins allt annar en venjulegur deildarmyrkvi. Þá er ekki lengur bara verið að fylgjast með sigð á sólinni. Umhverfið sjálft fer að breytast hratt.
Nokkrum mínútum fyrir almyrkva geturðu, ef þú ert á opnum stað með útsýni, séð skugga tunglsins nálgast yfir landslagið. Himinninn verður oft dekkri í vestri en austri. Einni til tveimur mínútum fyrir almyrkva geta svokallaðar skuggabylgjur birst á hvítum eða ljósum flötum: daufar, bylgjandi rendur af ljósi og skugga sem myndast þegar mjó sólarsigðin truflast af ókyrrð í lofthjúpnum.
Sekúndum fyrir almyrkva birtast svo Baily-perlur og demantshringurinn. Þetta eru ekki fyrirbæri sem einkenna venjulegan deildarmyrkva; þau tilheyra lokametrunum inn í almyrkva. Ef þú vilt skilja þessa röð nánar er gagnlegt að lesa líka August 12, 2026 total solar eclipse: what to expect and how to plan ahead.
Þetta er líka rétti staðurinn til að svara algengri spurningu: when does the eclipse reach totality? Svarið er ekki það sama alls staðar. Það gerist aðeins inni í mjórri braut almyrkvans, og nákvæm klukka fer eftir staðsetningu. Veðurstofa Íslands bendir til dæmis á að 12. ágúst 2026 verði almyrkvi á vestanverðu Íslandi um kl. 17:45, um 1 mínúta í Reykjavík en allt að 2 mínútur og 13 sekúndur á Bjargtöngum, með lengstu almyrkvatölum yfir Breiðafjarðarmiðum, um 2 mínútur og 18 sekúndur. Það er gríðarlegur munur á upplifun innan sama landsvæðis, og þess vegna borgar sig að skoða staðsetningu á korti frekar en að treysta á eina landsheildartölu.
Hvað gerist ef þú horfir á deildarmyrkva án verndar?
Stutta svarið við spurningunni what happens if you look at the partial solar eclipse? er: þú getur skaðað sjónina, jafnvel þótt þér finnist sólin ekki sérstaklega sár eða björt á augnablikinu. Hættan er ekki sú að myrkvinn „sendi frá sér sérstaka geisla“. Hættan er sú sama og alltaf þegar þú horfir á sólina beint — nema að myrkvinn getur freistað fólks til að gera það vegna þess að sólin lítur öðruvísi út og umhverfið verður daufara.
American Academy of Ophthalmology útskýrir að skaði á sjónhimnu geti orðið án sársauka eða viðvörunar. Þú finnur ekki endilega strax að þú hafir farið of langt. Þess vegna er spurningin how long can you look at a partial eclipse? í raun svolítið varasöm. Rétta svarið er ekki „nokkrar sekúndur“ eða „stutt stund“. Rétta svarið er: ekki beint með óvörðum augum. Ef einhver hluti björtu sólarskífunnar sést, þá eiga vottaðar síur að vera á milli augans og sólarinnar.
Við höfum farið ítarlega yfir ástæðuna í Why staring at the Sun without protection is never “just a quick look”. Fyrir foreldra, kennara og skipuleggjendur er þetta eitt mikilvægasta atriðið til að segja upphátt áður en myrkvinn byrjar.
Hvaða gleraugu duga — og hvað dugar alls ekki?
Örugg sólskoðun fyrir deildarstig krefst sérhæfðra áhorfsgleraugna eða handáhorfara sem eiga að uppfylla ISO 12312-2. NASA er skýr um að venjuleg sólgleraugu, sama hversu dökk þau eru, dugi ekki. Sama gildir um heimagerðar lausnir sem eru ekki hannaðar fyrir beina sólskoðun.
Það hjálpar líka að hreinsa burt rugling sem kemur oft upp í leit og spjalli. Spurningin do you need special glasses to see the lunar eclipse á allt annað svar: nei, tunglmyrkva má horfa á með berum augum. En sólmyrkva er allt annað mál. Þar ertu að horfa í átt að sólinni sjálfri.
Þú átt heldur ekki að horfa í gegnum myndavél, sjónauka eða kíki á meðan þú ert með myrkvagleraugu á andlitinu. Slík tæki þurfa sérstakar sólarsíur framan á optíkina. Samkvæmt NASA geta einbeittir sólargeislar annars valdið alvarlegum augnskaða nánast samstundis.
Ef þú ert að undirbúa fjölskyldu eða hóp er skynsamlegt að panta vottaða áhorfara tímanlega og skoða þá áður en dagurinn rennur upp. Rifur, rispur eða skemmdir eru ástæða til að henda þeim. Þú getur líka lesið nánar hjá okkur um ISO 12312-2 og hvað staðallinn þýðir fyrir fjölskylduna og skoðað Helioclipse myrkvagleraugu ef þú vilt hafa örugga lausn tilbúna með góðum fyrirvara.
Óvenjuleg fyrirbæri sem fólk tekur stundum ekki eftir
Spurningin what are some unusual phenomena experienced during a solar eclipse? fær oft svör sem hoppa beint í kórónu, stjörnur og 360 gráðu sólarlag. En mörg áhugaverðustu fyrirbærin byrja fyrr, á deildarstigunum.
Fyrst eru það sigðlaga skuggarnir undir trjám og í pinhole-vörpunum. Síðan kemur breytingin á birtugæðum: heimurinn verður ekki bara dekkri heldur öðruvísi. Dýralíf getur brugðist við; NASA bendir á að fuglar og skordýr geti hagað sér eins og kvöld sé að nálgast þegar birtan fellur hratt fyrir almyrkva. Hitastig getur líka lækkað þegar sólarljósið veikist.
Svo eru það skuggabylgjurnar rétt fyrir og rétt eftir almyrkva, sem margir sjá aðeins ef þeir vita að þeir eigi að leita á hvítum flötum. Þetta eru einmitt svona smáatriði sem gera upplifunina ríkari fyrir fólk sem vill meira en eina mynd af „sólinni með biti“.
Og þá er gott að nefna how does a total solar eclipse look án þess að rugla því saman við deildarstig. Almyrkvi lítur ekki út eins og stærri deildarmyrkvi. Þá hverfur bjarta sólarskífan alveg, kórónan birtist, himinninn dökknar snöggt og sjóndeildarhringurinn getur fengið 360 gráðu kvöldbjarma. Það er allt önnur sjónræn deild. Þess vegna er mikilvægt að lofa ekki „næstum almyrkva“ þar sem hann verður ekki.
Smá leiðrétting á algengum misskilningi og eclipse myths
Margar eclipse myths lifa góðu lífi af því að fólk blandar saman raunverulegum fyrirbærum og ýkjum. Ein algeng mýta er að það sé öruggt að líta á sólina þegar hún er „næstum alveg hulin“. Það er rangt. Svo lengi sem einhver hluti björtu sólarskífunnar sést, þarf vernd.
Önnur mýta er að myrkvinn verði alltaf dramatískt dimmur ef stór hluti sólar hulist. Í reynd getur 50–60% hula litið miklu minna dramatísk út í umhverfinu en fólk býst við. Dæmið frá Reykjavík 2008, með 59% hulu, og frá 2021, með 69% af þvermáli sólar huldu við hámark, sýnir að upplifunin getur verið mjög áhugaverð án þess að verða að næturmyrkri.
Þriðja mýtan er að ský geri öryggisreglur óþarfar. Það gera þau ekki. Veðurstofa Íslands benti á 2021 að skýjafar hefði mikil áhrif á hversu vel myrkvinn sæist. Þegar þykk ský hylja sólina alveg sérðu auðvitað ekki beint í hana. En um leið og sólin brýst fram aftur gilda sömu reglur. Þú átt ekki að nota ský sem öryggisbúnað.
Hvernig undirbýrðu þig fyrir að sjá deildarstig vel?
Byrjaðu á að vita nákvæmlega hvar þú verður og hvað sést þaðan. Góð solar eclipse website á að segja þér hvort staðurinn þinn sé í deildarmyrkva, hringmyrkva eða almyrkva, og hvenær hámarkið verður. Við mælum með að þú notir Eclipse Explorer hjá Helioclipse til að sjá brautina og bera saman staði.
Síðan skaltu hugsa um upplifunina, ekki bara hámarkstímann. Mættu tímanlega. Taktu með þér vottað gleraugu fyrir alla í hópnum. Prófaðu pinhole-vörpun áður en dagurinn kemur. Finndu stað þar sem þú getur bæði horft upp á öruggan hátt og litið niður á skugga á jörðinni. Ef þú ert inni í almyrkvabrautinni skaltu líka vita nákvæmlega hvenær almyrkvinn byrjar og endar á þínum stað — ekki bara fyrir landið í heild.
Ef þú vilt fylgjast með opinberri útsendingu samhliða eigin athugun gæti þú rekist á leitir eins og nasa live solar eclipse today. Slíkar útsendingar geta verið gagnlegar til fræðslu, en þær koma ekki í staðinn fyrir að vita hvað gerist á þínum himni, á þínum tíma og með þínum öryggisbúnaði. Fyrir raunverulega skipulagningu skiptir staðbundin staðsetning meira máli en alþjóðleg streymi.
Phases of the moon and eclipses
SiouxScience
Algengar spurningar
Hvað gerist ef ég horfi á sólmyrkva þegar aðeins hluti sólarinnar er hulinn?
Þá sérðu tunglið taka „bita“ úr sólarskífunni og lögun sólarinnar breytist smám saman. Samkvæmt textanum verða líka birtan og skuggarnir óvenjulegir, en með berum augum getur breytingin verið lítil í byrjun.
Hvernig get ég fylgst örugglega með deildarstigum sólmyrkva?
Þú þarft alltaf vottaða sólskoðun eða viðeigandi sólsíur þegar einhver hluti af björtu sólarskífunni sést enn. Textinn leggur áherslu á að þetta gildi bæði á deildarstigum í venjulegum deildarmyrkva og fyrir og eftir almyrkva.
Er óhætt að horfa lengi á sólmyrkva þegar hann er aðeins að hluta til?
Nei, ekki með berum augum. Textinn segir að á deildarstigum þurfi alltaf vottaða sólskoðun, þannig að þú ættir aðeins að horfa beint með viðeigandi vörn á meðan einhver hluti sólar er enn sýnilegur.
Hvaða skrýtnu áhrif geta komið fram á himni og í umhverfinu í sólmyrkva?
Birtan getur breyst hægt og skuggarnir orðið undarlegir, þannig að umhverfið virðist eins og eitthvað sé ekki alveg eðlilegt. Þetta er lýst sem einni af fyrstu sjáanlegu breytingunum áður en almyrkvi hefst.
Hvenær nær myrkvinn almyrkva, og hvað þarf að hafa í huga fram að því?
Almyrkvi hefst ekki fyrr en tunglið hefur hulið alla björtu sólarskífuna. Þar til það gerist þarf að hafa sólvörn á sér ef einhver hluti sólar sést enn, því deildarstigið er ekki öruggt til beinnar skoðunar án viðeigandi síu.
Næstu skref á vefnum
- Skoðaðu fyrst 3D myrkvatkort Helioclipse og athugaðu hvort staðurinn þinn sé inni í almyrkva eða aðeins í deildarmyrkva.
- Ef þú ætlar að horfa beint á sólina á deildarstigunum skaltu panta vottuð myrkvagleraugu frá Helioclipse með góðum fyrirvara, sérstaklega ef þú ert að skipuleggja fyrir fjölskyldu, skóla eða vinahóp.
- Fyrir meira efni um öryggi, stig myrkvans og skipulagningu skaltu skoða fræðslusafnið á blogginu okkar.
Heimildir og nánari lesning
- Deildarmyrkvi á sólu á Íslandi 10. júní
- Sólmyrkvi 11. ágúst 2018
- Sólmyrkvi 1. ágúst 2008
- Eclipse Viewing Safety — NASA Science
- Total Solar Eclipse Safety — NASA Science
- What to Expect: A Solar Eclipse Guide — NASA Science
- Solar Eclipse Eye Safety — American Academy of Ophthalmology
- Solar eclipse glasses: How to check safety and use them correctly — Space.com
- What to Look For & When During a Total Solar Eclipse — Sky & Telescope
- How to observe the Sun safely during a solar eclipse — Astronomy Magazine
